Một trong những điều mình tâm đắc khi làm việc ở cơ quan hoạch định chính sách nhà nước có lẽ là việc hiểu rõ cách thức hệ thống chính sách vận hành và sự ảnh hưởng của các chính sách này lên nền kinh tế vĩ mô.
Trong đó, điều mình thích tìm hiểu hơn cả là chính sách thuế.
Hoa Kỳ là một trong những quốc gia sử dụng hệ thống thuế rất mạnh để thực hiện nhiều mục tiêu chính sách khác nhau.
Hệ thống thuế ở Hoa Kỳ không chỉ tạo ra nguồn thu rất lớn cho các hoạt động của chính phủ mà còn được sử dụng để khuyến khích hoặc định hướng nhiều hành vi kinh tế và xã hội, như tiết kiệm cho hưu trí, đầu tư cho giáo dục, mua bảo hiểm y tế, sử dụng năng lượng sạch hay hỗ trợ các gia đình có con nhỏ.
Trong bài viết này, mình sẽ giới thiệu bức tranh tổng quan về hệ thống thuế của Hoa Kỳ để giúp bạn dễ hình dung trước khi tìm hiểu các chương trình cụ thể.
1. Ba cấp chính quyền đều có thể thu thuế
Một điểm khá khác biệt của Hoa Kỳ là nhiều loại thuế được thu ở ba cấp khác nhau.
- Chính phủ liên bang (Federal Government) thu thuế để tài trợ cho quốc phòng, an sinh xã hội, Medicare, các chương trình liên bang và hoạt động của chính phủ.
- Chính quyền tiểu bang (State Government) sử dụng nguồn thu để chi cho giáo dục, giao thông, Medicaid và nhiều dịch vụ công của tiểu bang.
- Chính quyền địa phương (County hoặc City) thu thuế để duy trì trường học, cảnh sát, cứu hỏa, thư viện, công viên và nhiều dịch vụ tại địa phương.
Vì vậy, tùy nơi sinh sống, thu nhập và điều kiện cá nhân mà mức thuế mỗi người phải đóng có thể khác nhau đáng kể.
2. Vai trò tạo nguồn thu cho chính phủ
Các loại thuế phổ biến đóng vai trò nguồn thu cho chính phủ:
- Thuế thu nhập liên bang (Federal Income Tax)
- Thuế thu nhập tiểu bang (State Income Tax)
- Thuế An sinh xã hội và Medicare (Payroll Taxes)
- Thuế bán hàng (Sales Tax)
- Thuế bất động sản (Property Tax)
- Thuế doanh nghiệp
- Thuế thừa kế hoặc di sản (tại một số tiểu bang)
Một số tiểu bang không thu thuế thu nhập cá nhân, trong khi thuế bán hàng và thuế bất động sản khác nhau giữa các địa phương.
Thuế thu nhập
Thuế thu nhập gồm có Liên bang, Tiểu bang, và một số nơi áp dụng cho cả chính quyền địa phương. Một số tiểu bang không áp dụng thuế thu nhập, ví dụ như Texas, Florida, v.v.
Hoa Kỳ áp dụng biểu thuế lũy tiến (progressive tax system). Điều này có nghĩa là thuế được chia thành nhiều “lớp” (tax brackets), mỗi “lớp” tương ứng với một khoảng thu nhập nhất định.
Biểu thuế luỹ tiến ở Mỹ hoạt động theo cách bạn chỉ trả mức thuế cao hơn cho phần thu nhập vượt lên khung mới. Nói đơn giản hơn, mỗi phần thu nhập chịu một mức thuế khác nhau, chứ không phải toàn bộ thu nhập.
Ví dụ, nếu một phần thu nhập nằm trong khung 10%, phần đó chỉ chịu thuế 10%; phần tiếp theo có thể chịu 12%, rồi 22%, v.v. Đây cũng là lý do vì sao mức thuế suất cận biên (marginal tax rate) thường cao hơn thuế suất thực tế (effective tax rate) mà bạn phải trả.
Thiết kế này giúp giảm áp lực thuế lên toàn bộ thu nhập, đồng thời làm giảm động cơ “làm ít đi” của người lao động nhằm mục đích tránh thuế.
Nếu đã là thường trú nhân hoặc công dân Hoa Kỳ, bạn có trách nhiệm đóng thuế cho phần thu nhập phát sinh cả trong và ngoài nước Mỹ.
Thuế An sinh xã hội và Medicare (Payroll Taxes)
Khác với thuế thu nhập, Payroll Taxes là khoản thuế được khấu trừ trực tiếp từ tiền lương của người lao động nhằm tài trợ cho hai chương trình lớn của chính phủ liên bang là Social Security (An sinh xã hội) và Medicare.
Thông thường, cả người lao động và người sử dụng lao động đều phải đóng một phần khoản thuế này. Nguồn thu được sử dụng để chi trả lương hưu, trợ cấp cho người khuyết tật, trợ cấp cho thân nhân đủ điều kiện (thuế An sinh Xã hội) và một phần chi phí chăm sóc sức khỏe cho người từ 65 tuổi trở lên (thuế Medicare).
Thuế bán hàng (Sales Tax)
Sales Tax là khoản thuế đánh trên việc mua bán hàng hóa và một số loại dịch vụ. Khác với thuế thu nhập do chính phủ liên bang quản lý, thuế bán hàng chủ yếu do tiểu bang và chính quyền địa phương quy định. Vì vậy, mức thuế có thể khác nhau đáng kể giữa các bang, thậm chí giữa các thành phố trong cùng một bang.
Một số bang như Oregon, Delaware, Montana hay New Hampshire không áp dụng thuế bán hàng ở cấp tiểu bang, trong khi nhiều bang khác có mức thuế kết hợp giữa tiểu bang và địa phương lên tới gần 10%. Nguồn thu này thường được sử dụng để tài trợ cho các dịch vụ công như giáo dục, giao thông và an toàn công cộng.
Thuế bất động sản (Property Tax)
Thuế bất động sản là khoản thuế đánh trên giá trị của nhà ở, đất đai và các bất động sản khác. Đây là một trong những nguồn thu quan trọng nhất của chính quyền địa phương tại Hoa Kỳ.
Tiền thu từ thuế bất động sản thường được sử dụng để tài trợ cho trường học công lập, lực lượng cảnh sát, cứu hỏa, thư viện, công viên và nhiều dịch vụ cộng đồng khác.
Vì thuế được tính dựa trên giá trị bất động sản và mức thuế của từng địa phương, nên số tiền phải nộp có thể khác nhau rất lớn giữa các khu vực, ngay cả khi giá trị căn nhà tương đương.
Thuế doanh nghiệp (Corporate Income Tax)
Bên cạnh thuế thu nhập cá nhân, các doanh nghiệp hoạt động tại Hoa Kỳ có thể phải nộp thuế thu nhập doanh nghiệp đối với phần lợi nhuận tạo ra từ hoạt động kinh doanh. Tùy vào loại hình doanh nghiệp, lợi nhuận có thể bị đánh thuế ở cấp doanh nghiệp hoặc được chuyển trực tiếp sang chủ sở hữu để khai thuế thu nhập cá nhân.
Thuế doanh nghiệp không chỉ là nguồn thu của chính phủ mà còn là công cụ khuyến khích hoặc điều chỉnh một số hoạt động kinh tế thông qua các khoản khấu trừ, tín dụng thuế và ưu đãi đầu tư.
Thuế đối với tài sản thừa kế (Estate Tax và Inheritance Tax)
Sau khi một người qua đời, tài sản của họ có thể phải chịu Estate Tax hoặc Inheritance Tax, tùy theo quy định của liên bang và từng tiểu bang. Estate Tax được đánh trên tổng giá trị di sản trước khi phân chia cho người thừa kế, trong khi Inheritance Tax được đánh vào người nhận di sản. Trên thực tế, Federal Estate Tax chỉ áp dụng đối với những khối tài sản có giá trị rất lớn, còn Estate Tax và Inheritance Tax của tiểu bang chỉ tồn tại ở một số bang. Vì vậy, phần lớn các gia đình tại Hoa Kỳ không phải nộp các loại thuế này.
4. Vai trò định hướng hành vi kinh tế
Một điểm rất thú vị của hệ thống thuế Hoa Kỳ là thuế còn được sử dụng để định hướng hành vi kinh tế.
Thông qua các khoản khấu trừ (deductions), tín dụng thuế (tax credits) và các tài khoản ưu đãi thuế, chính phủ khuyến khích người dân:
- Hỗ trợ chi phí giáo dục đại học thông qua American Opportunity Tax Credit và Lifetime Learning Credit;
- tiết kiệm và đầu tư cho hưu trí thông qua 401(k) hoặc IRA;
- tiết kiệm và đầu tư cho giáo dục thông qua 529 Plan;
- tiết kiệm chi phí y tế thông qua FSA và HSA;
- hỗ trợ các gia đình có con nhỏ thông qua Child Tax Credit hoặc hỗ trợ phụ huynh tham gia thị trường lao động Child and Dependent Care Tax Credit và Dependent FSA;
- đầu tư/chi tiêu vào một số lĩnh vực được ưu tiên (xe điện, môi trường, v.v.)
5. Tầm quan trọng của việc khai thuế hàng năm
Hai người có cùng mức lương có thể chịu mức thuế hoàn toàn khác nhau. Số thuế phải nộp còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: tình trạng khai thuế (độc thân, kết hôn, chủ hộ…); số người phụ thuộc; các khoản khấu trừ; các khoản tín dụng thuế; thu nhập từ đầu tư; nơi cư trú, v.v.
Chính vì vậy, số tiền thuế được khấu trừ trên bảng lương chỉ là tạm tính. Cuối năm, khi khai thuế, nhiều người có thể được hoàn thuế hoặc phải nộp thêm.
Tóm tắt
Nếu để ý, bạn sẽ thấy rất nhiều chương trình hỗ trợ mà mình đã giới thiệu trong loạt bài How America Works đều liên quan đến thuế.
Đây là một trong những đặc điểm rất đặc trưng của hệ thống thuế Hoa Kỳ. Thay vì chỉ hỗ trợ người dân thông qua các chương trình trợ cấp trực tiếp, chính phủ còn sử dụng hệ thống thuế để khuyến khích những hành vi được xem là có lợi cho cả cá nhân và xã hội, như học đại học, tiết kiệm cho hưu trí, đầu tư cho con cái hay tham gia lực lượng lao động.
Nói cách khác, hệ thống thuế ở Hoa Kỳ không chỉ có chức năng tạo nguồn thu cho chính phủ mà còn là một công cụ quan trọng để thực hiện nhiều mục tiêu kinh tế và xã hội. Hiểu được cách thức hệ thống thuế hoạt động sẽ giúp bạn tận dụng các lợi ích về tài chính từ thuế đồng thời tiếp cận tốt hơn các chính sách khác của chính phủ Mỹ.