Xây dựng kết nối (networking) là một trong những kỹ năng quan trọng nhất để phát triển sự nghiệp ở Mỹ. Tuy nhiên, đối với sinh viên quốc tế, networking thường là một “rào cản vô hình”. Không chỉ khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa, nhiều bạn còn phải bắt đầu gần như từ con số không khi chưa có sẵn bạn bè, người thân hay các mối quan hệ nghề nghiệp.
Nếu bạn từng cảm thấy lạc lõng trong các cuộc trò chuyện, ngại bắt chuyện với người lạ, hay không biết làm thế nào để xây dựng các mối quan hệ có ý nghĩa ở Mỹ, bạn không hề cô đơn. Trong bài viết này, mình sẽ chia sẻ những rào cản phổ biến nhất mà sinh viên quốc tế thường gặp phải và những kinh nghiệm thực tế đã giúp mình từng bước vượt qua.
Vì sao sinh viên quốc tế khó xây dựng networking?
Rào cản ngôn ngữ và kiến thức xã hội
Rào cản ngôn ngữ thường thể hiện rõ nhất trong giai đoạn đầu khi kỹ năng tiếng Anh của bạn vẫn chưa bắt kịp với nhịp sống ở Mỹ.
Khi còn ngồi trong giảng đường, rào cản ngôn ngữ có thể là việc tiếp thu bài giảng của thầy cô, hay những cuộc thảo luận trong lớp.
Rào cản ngôn ngữ bộc lộ mạnh hơn khi sự tương tác của bạn với xã hội của bạn tăng dần. Ví dụ như tham gia tình nguyện, thực tập, hay khi đi làm chính thức. Các cuộc trò chuyện bây giờ không chỉ xoay quan các chủ đề trong lớp học mà có thể liên quan đến bất cứ vấn đề nào, từ lịch sử, chính trị, xã hội, thể thao.
Phần lớn sinh viên quốc tế chưa có nhiều cơ hội tiếp xúc với lịch sử, chính trị, thể thao hay các vấn đề xã hội của Mỹ trước khi sang đây. Vì vậy, việc theo kịp các cuộc trò chuyện đôi khi không hề dễ dàng.
Khi tham gia vào các cuộc trò chuyện, đặc biệt là các cuộc trò chuyện nhóm, bạn sẽ dễ không theo kịp câu chuyện và không biết phản hồi thế nào. Điều này sẽ khiến bạn cảm thấy lạc lõng và càng e ngại khi bắt chuyện với người lạ hay nói chuyện trong đám đông.
Khác biệt văn hóa
Khác biệt văn hoá trước hết là việc chưa quen với cách nói chuyện xã giao (small talk) của người Mỹ. Thời gian đầu ở Mỹ, mình không nhận ra khi nào là câu chào thoáng qua và khi nào là lời chào mà mình có thể tiếp tục cuộc trò chuyện.
Ở Mỹ, networking thường dựa trên sự chủ động, bình đẳng, và ít coi trọng thứ bậc (chức vụ, vai vế, v.v.). Bạn có thể thấy rõ điều này trong cách xưng hô. Một nhân viên có thể gọi thẳng tên của cấp trên hoặc thậm chí là quản lý cấp cao (ví dụ như “hello Michael”, “hi Morris”) mà không hề cảm thấy thiếu tôn trọng.
Cách xưng hô gắn liền với văn hoá cởi mở và khuyến khích sự giao tiếp thoải mái, tự tin thể hiện bản thân. Trong khi đó, nhiều sinh viên Châu Á đã quen với sự khiêm tốn, ít nói về bản thân, hay nhún nhường.
Việc ít nói hay ngại thể hiện có thể khiến nhiều người Mỹ cảm thấy bạn không hứng thú với buổi trò chuyện, không tự tin, hoặc chưa sẵn sàng. Tất cả những điều kể trên đều cản trở việc duy trì cuộc nói chuyện và do đó càng không thể xây dựng mối quan hệ lâu dài.
Không có sẵn network ban đầu
Sinh viên Mỹ có gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, hàng xóm, v.v. Trong khi đó, là sinh viên quốc tế, network của bạn gần như chưa có gì nhiều. Đây là bất lợi lớn nhưng cũng là lợi thế. Bạn không bị giới hạn nhiều bởi các thành kiến trong việc xây dựng mối quan hệ.
Trong một môi trường mà bạn phải hoàn toàn tự thân vận động, mục tiêu của networking nên nhắm tới cả “số lượng lẫn chất lượng”. Một mối quan hệ tốt có thể dẫn đến nhiều mối quan hệ chất lượng khác “bạn của bạn của bạn của bạn” (“Friend of a friend” hay FoF relation).
Chỉ chơi với cộng đồng cùng quốc gia
Đa số sinh viên Việt Nam cảm thấy an toàn và tự tin hơn khi chơi với người Việt. Một số bạn thậm chí không có nhu cầu mở rộng mối quan hệ và không buồn giao tiếp với người bản xứ.
Việc giới hạn mối quan hệ trong cộng đồng quốc gia sẽ cản trở bạn trong việc hoà nhập với văn hoá Mỹ cũng như kết nối với người Mỹ. Điều này không chỉ bất lợi trong việc xây dựng mối quan hệ với người bản xứ mà còn với đồng nghiệp hoặc cấp trên khi đi làm.
Thiếu tự tin (imposter syndrome)
Mình nhận ra vấn đề của sinh viên hoặc người mới đến Mỹ rất liên quan đến vấn đề tâm lý.
Cũng như nhiều bạn sinh viên quốc tế khác, mình đã từng nghĩ mình giao tiếp không tốt, mình là người nước ngoài, giọng mình không hay, hay mình không đem lại lợi ích gì cho họ cả.
Tất cả các điều này đều không đúng. Rất nhiều sinh viên quốc tế có thành tích học xuất sắc, có bạn có nhiều năm kinh nghiệm đi làm và thậm chí còn làm vị trí cao vẫn có suy nghĩ này.
Một lần, mentor tại nơi mình thực tập nói rằng nếu không có cơ hội đọc CV của mình, bạn ấy sẽ không thể biết mình có nhiều kinh nghiệm làm việc đến vậy. Bạn ấy khuyên mình nên thể hiện bản thân giống như những gì đã thể hiện trong CV, thay vì luôn thu mình lại trong các cuộc trò chuyện.
Bạn ấy đồng thời khuyến khích mình phải hành động như đúng con người mình trong CV, thay vì là một người ít nói như cách mình đang thể hiện.
Kể cả khi có người chủ động đến bắt chuyện với mình, mình cũng không sẵn sàng để duy trì cuộc trò chuyện.
Đặt nặng kết quả từ networking
Khi nói đến networking, nhiều bạn sẽ suy nghĩ networking là để tạo mối quan hệ lâu dài đồng thời tiếp cận nhiều cơ hội khác từ mối quan hệ này. Suy nghĩ này không chỉ giới hạn phạm vi networking của bạn mà còn vô tình đặt bạn vào vị thế yếu hơn trong các cuộc trò chuyện.
Thực tế networking mang nhiều ý nghĩa hơn là lợi ích cụ thể nào đó. Networking trước hết là chia sẻ, học hỏi, sau đó tuỳ vào hoàn cảnh và sự phù hợp mà xây dựng mối quan hệ lâu dài.
Lợi ích từ networking nếu có nên là phần thưởng, không phải là mục đích của networking.
Làm gì để tối ưu hoá khả năng networking khi thực tập hoặc mới đi làm
Luyện small talk hàng ngày
Trước tiên và quan trọng hơn cả là bạn phải vượt qua rào cản ngôn ngữ. Để làm được điều này, đơn giản hơn là là tăng cơ hội tương tác với người bản xứ. Nếu còn ở trên ghế nhà trường, bạn có thể luyện small talk mỗi ngày ngay ở lớp học, thư viện, khu ăn uống trong trường.
Tham gia các hoạt động xã hội
Ngoài ra, bạn có thể tham gia các chương trình làm thêm trong trường, day trip, tình nguyện (chạy marathon, các chương trình từ thiện cuối tuần, v.v.) Đây là những môi trường giúp bạn dễ tương tác và kết nối với người bản xứ nhất.
Mình share phòng với các bạn Việt Nam trong hai năm đầu. Ở trường, mình cũng chỉ thân với bạn bè quốc tế. Từ năm thứ ba mình quyết định phải thay đổi. Mình bắt đầu bằng việc làm tình nguyện không lương, sau đó là thực tập, và tham gia rất nhiều hoạt động xã hội với người Mỹ.
Ngoài tiếng Anh giao tiếp được cải thiện, mình có thêm sự tự tin, học hỏi thêm nhiều kỹ năng mới và giải toả tâm lý khi giao tiếp với người Mỹ.
Một điểm thú vị trong hành trình “dấn thân” này là mình hiểu thêm nhiều điều về người Mỹ. Hoá ra, người Mỹ không hề “lạnh lùng” như những gì mình đã nghĩ trước đó. Họ có thể rất fairplay trong vài trường hợp nhưng cũng rất sởi lởi trong nhiều trường hợp, đặc biệt khi họ đã tin bạn.
Các bạn Mỹ không chỉ chở mình đi chợ mỗi tuần, đưa đón mình ra sân bay về Việt Nam, mua bữa trưa cho mình, thậm chí có bạn còn tình nguyện cho mình vay tiền nếu mình cần hỗ trợ tài chính cho việc theo đuổi chương trình thực tập ở bang khác.
Chủ động giao tiếp ở công sở
Nếu ở chỗ làm việc, bạn có thể chủ động bắt chuyện với các đồng nghiệp. Khác với networking trong trường, văn hoá công sở có thể “formal” hơn. Bạn có thể chuẩn bị sẵn (bằng cách viết ra giấy) những câu hỏi, mẫu chuyện, hay thông tin mà bạn muốn chia sẻ để có thể kéo dài cuộc trò chuyện một chút.
Một vài ví dụ về câu chuyện mà bạn có thể chuẩn bị sẵn trong đầu. Chẳng hạn với người có con mình sẽ hỏi về hành trình làm mẹ hoặc hỏi thăm về các con của họ.
Nếu là người “nghiêm túc” và ít chit chat thì bạn có thể hỏi về kỹ năng cụ thể nào đó, hay những thách thức, hay trải nghiệm vui của họ ở công việc này.
Bạn cũng có thể dành thời gian để hỏi thăm và “tám” chuyện với các thư ký/trợ lý văn phòng. Họ thường là những người biết nhiều thông tin nhất và có thể cho bạn thêm nhiều chủ đề để nói chuyện với các đồng nghiệp khác.
Lập mục tiêu rõ ràng khi đi event
Thay vì phân tán sự tập trung của bạn để tăng kết nối với nhiều người, bạn có thể tập trung sự chú ý và nói chuyện sâu hơn với một hoặc hai người. Ngoài ra, bạn nên chuẩn bị sẵn các hình thức kết nối phù hợp (LinkedIn chẳng hạn) và follow up sau buổi nói chuyện để duy trì kết nối.
Tận dụng LinkedIn (rất quan trọng)
LinkedIn là cách tạo kết nối hiệu quả. Đề nghị kết nối trên LinkedIn (thay vì xin số điện thoại hoặc kết nối trên mạng xã hội) là cách an toàn nhất để thể hiện bạn là người đáng tin và có tác phong chuyên nghiệp. Bạn cũng có thể chủ động connect với giáo sư, quản lý, cựu học viên (alumni) của trường, hoặc những người cùng ngành nghề (thông qua các hội nhóm nghề nghiệp) trên LinkedIn.
Một lưu ý là networking không nhất thiết phải là người Mỹ. Dù người Mỹ sẽ giúp bạn tăng kỹ năng giao tiếp bằng tiếng Anh tốt hơn, nhưng bạn vẫn có thể học hỏi các kỹ năng về nghề nghiệp và xã hội qua các kết nối khác nhau. Ví dụ như, giáo sư người Trung Quốc, quản lý người Ấn Độ, đồng nghiệp người Hàn Quốc, mỗi người đều có thể là một network chất lượng nếu bạn thực sự kết nối với họ.
Kết luận
Nếu phải quay lại những năm đầu du học, có lẽ mình sẽ dành nhiều thời gian hơn cho việc xây dựng các mối quan hệ thay vì chỉ tập trung vào điểm số và công việc. Rất nhiều cơ hội học tập, thực tập và việc làm đến với mình không phải từ những đơn xin việc, mà từ những người mình đã gặp trên hành trình đó.
Networking không phải là việc cố gắng quen biết thật nhiều người. Đó là quá trình học cách kết nối chân thành với những người xung quanh. Và cũng giống như tiếng Anh hay kỹ năng nghề nghiệp, đây là một kỹ năng mà bất kỳ ai cũng có thể cải thiện theo thời gian.